Przedsiębiorstwo – definicja, rodzaje i funkcje w gospodarce

Przedsiębiorstwo to wyodrębniona prawnie, organizacyjnie, terytorialnie i ekonomicznie jednostka organizacyjna, która prowadzi działalność gospodarczą w celach zarobkowych. W artykule przeczytasz o definicji, klasyfikacji, cechach oraz funkcjach przedsiębiorstwa w gospodarce.

Czym jest przedsiębiorstwo?

Najkrótsza definicja określa je jako jednostkę organizacyjną związaną z prowadzeniem działalności gospodarczej. W ujęciu ekonomicznym chodzi o zespół zasobów ludzkich, finansowych, materialnych i niematerialnych, który ma przynosić zysk ze sprzedaży produktów lub usług.

Przedsiębiorstwo jest zorganizowanym zespołem składników niematerialnych i materialnych przeznaczonym do prowadzenia działalności gospodarczej.

W polskim prawie definicję znajdziesz w art. 55¹ Kodeksu cywilnego. W starszych opracowaniach bywa ona przywoływana jako art. 55 lub 551, ale sens pozostaje ten sam – chodzi o majątek i prawa umożliwiające stałą aktywność gospodarczą. Warto też odróżnić samo przedsiębiorstwo od przedsiębiorcy, czyli podmiotu, który tę działalność prowadzi, oraz od przedsiębiorczości rozumianej jako postawa i umiejętność organizowania zasobów.

Jak klasyfikuje się przedsiębiorstwa?

Podziałów jest kilka, a każdy pozwala spojrzeć na jednostkę z innej strony – prawnej, branżowej, finansowej lub własnościowej.

Trzy ujęcia w prawie gospodarczym

W prawie gospodarczym przedsiębiorstwo można rozpatrywać podmiotowo, przedmiotowo i funkcjonalnie. W ujęciu podmiotowym jest ono podmiotem praw i obowiązków wynikających z prowadzenia działalności na własne ryzyko i rachunek. Ujęcie przedmiotowe wskazuje na składniki majątkowe wykorzystywane w działalności wytwórczej, handlowej lub usługowej, a ujęcie funkcjonalne podkreśla stałe prowadzenie działalności w celach zarobkowych.

Rodzaj prowadzonej działalności

Ze względu na charakter wykonywanych zadań jednostki dzieli się na trzy podstawowe grupy: produkcyjne, handlowe i usługowe. Produkcyjne wytwarzają dobra materialne, handlowe zajmują się sprzedażą detaliczną lub hurtową, a usługowe świadczą rozmaite usługi. W obrębie tych grup wyróżnia się między innymi:

• przedsiębiorstwa przemysłowe, w tym przemysłu przetwórczego i wydobywczego,
• przedsiębiorstwa rolne oraz budowlane,
• przedsiębiorstwa handlu detalicznego i handlu hurtowego,
• podmioty spedycyjno-transportowe, finansowe, gastronomiczne, oświatowe, turystyczne, zdrowotne, komunalne i kulturalne.

Wielkość przedsiębiorstwa

Kryterium wielkości ma znaczenie praktyczne, między innymi przy dostępie do pomocy publicznej, sprawozdawczości i obciążeniach administracyjnych. Zgodnie z Prawem przedsiębiorców z 6 marca 2018 r. wyróżnia się cztery kategorie.

W praktyce wystarczy spełnienie jednego z progów finansowych przy odpowiednim zatrudnieniu, aby podmiot trafił do danej grupy. Wcześniej podobne progi regulowała ustawa o swobodzie działalności gospodarczej z 2 lipca 2004 r., którą zastąpiło Prawo przedsiębiorców.

Forma własności

Biorąc pod uwagę własność, wyodrębnia się sektor publiczny i prywatny. Do pierwszego należą podmioty Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialnego oraz jednostki o własności mieszanej. Sektor prywatny obejmuje przedsiębiorstwa osób fizycznych, spółdzielnie i spółki cywilne.

Jakie cechy ma przedsiębiorstwo?

Opisując odrębność jednostki gospodarczej, wskazuje się na kilka cech, które odróżniają ją od luźnej działalności czy pojedynczych aktywów. Do najważniejszych z nich należą:

• wyodrębnienie ekonomiczne – własny majątek, samofinansowanie i odpowiedzialność za efekty,
• wyodrębnienie prawne – osoba prawna, zdolność do czynności prawnych, możliwość zawierania umów,
• wyodrębnienie techniczno-organizacyjne – struktura organizacyjna dopasowana do zakresu zadań,
• wyodrębnienie terytorialne – wyodrębnione miejsce lub miejsca prowadzenia działalności.

Dzięki tym cechom jednostka może samodzielnie decydować o bieżących sprawach, ponosić ryzyko i odpowiadać za własne zobowiązania. Ten zestaw jest też podstawą do oceny, czy w danym przypadku mamy do czynienia z pełnoprawnym podmiotem gospodarczym, czy jedynie z projektem lub zbiorem składników majątku.

Jakie funkcje pełni przedsiębiorstwo w gospodarce?

Współczesne ujęcie zarządcze pokazuje, że działalność jednostki nie ogranicza się tylko do produkcji czy sprzedaży. W praktyce nakładają się na siebie różne obszary zadań, które wspólnie decydują o sprawności całego podmiotu. Najczęściej wymienia się:

• funkcja produkcyjna – realizacja procesów wytwórczych i usługowych,
• funkcja marketingowa – sprzedaż, logistyka i zaopatrzenie,
• funkcja ekonomiczna – planowanie, finanse, koszty, ceny, rozliczenia i analizy,
• funkcja personalna – sprawy kadrowe, szkolenia, płace, bezpieczeństwo i higiena pracy,
• funkcja rozwoju – modernizacje, inwestycje, badania oraz kształcenie kadr.

Te funkcje łączą się ze sobą, bo decyzje kadrowe wpływają na koszty, a działania marketingowe na poziom sprzedaży i wyniki ekonomiczne.

Co wchodzi w skład przedsiębiorstwa?

Definicja kodeksowa nie poprzestaje na ogólnym stwierdzeniu, że chodzi o zespół składników materialnych i niematerialnych. Wskazuje też przykładowy katalog elementów, które mogą tworzyć taki zespół. Zgodnie z art. 55¹ Kodeksu cywilnego są to w szczególności:

• oznaczenie indywidualizujące, czyli nazwa przedsiębiorstwa,
• własność nieruchomości i ruchomości, w tym urządzeń, materiałów, towarów i wyrobów,
• prawa z umów najmu i dzierżawy oraz inne prawa do korzystania z rzeczy,
• wierzytelności, prawa z papierów wartościowych i środki pieniężne,
• koncesje, licencje i zezwolenia,
• patenty i inne prawa własności przemysłowej,
• majątkowe prawa autorskie i prawa pokrewne,
• tajemnice przedsiębiorstwa,
• księgi i dokumenty związane z prowadzoną działalnością gospodarczą.

Wspólną cechą tych składników jest to, że tworzą one zorganizowaną całość o określonej wartości ekonomicznej. Z tego powodu całe przedsiębiorstwo może być przedmiotem zbycia, dzierżawy lub aportu. Wartość przedsiębiorstwa zależy od składników oraz zdolności do generowania zysków.

Dla celów statystycznych i rachunków narodowych stosuje się też rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 549/2013 z 21 maja 2013 r., które porządkuje zasady ujmowania jednostek w systemie rachunków narodowych. Ma to znaczenie głównie przy porównywaniu danych gospodarczych między państwami.